دیوان رودکی سمرقندی، که بخش بزرگی از آن متأسفانه در گذر زمان از میان رفته است. نقطه عطف و آغازگر عصر طلایی ادبیات فارسی محسوب میشود. ابوعبدالله جعفر بن محمد رودکی، که در قرن چهارم هجری میزیست. به حق ملقب به «استاد الشعرا» یا پدر شعر فارسی است. او شاعری بود که برای نخستین بار توانست ظرفیتهای زبان فارسی دری را در بیان مفاهیم پیچیده فلسفی، وصف طبیعت، و بیان حالات عمیق انسانی به نمایش بگذارد.
رودکی در دوران شکوفایی سامانیان، در مرکز تمدنی آن زمان یعنی بخارا و سمرقند میزیست. او دربار امیران سامانی را محضر خود ساخت. و با نبوغ شعری خود، توانست اشعار فارسی را از حالت ساده و ابتدایی خارج کند. و به اوج پختگی برساند. بسیاری از تکنیکها و مضامین شعری که بعدها در شاهکارهایی چون شاهنامه به کمال رسید. نخستین بار توسط شاعر بزرگ سمرقندی در قالبهای منسجم ارائه شد.
با آنکه تنها بخش کوچکی از اشعار او باقی مانده است (کمتر از هزار بیت). همین قطعات اندک نشان میدهند که چرا او بنیانگذار شعر کلاسیک فارسی است. مجموعه اشعار رودکی نمونههای بیبدیلی از غزل، قصیده و رباعی را در خود جای داده که نشان از تسلط کامل او بر فنون شاعری دارد.
سبک شاعر سمرقندی را میتوان نقطه تلاقی سادگی و ژرفای معنا دانست. او از زبانی روشن، شیوا و بسیار نزدیک به گفتار مردم فاخر آن زمان استفاده میکرد. اما در عین حال توانایی خلق تصاویر بدیع و عمیق را داشت.
برخلاف شاعران پس از او که گاهی محتوای شعرشان صرفاً مدح یا حکمت بود. اشعار رودکی تنوع موضوعی خیرهکنندهای دارند. این تنوع نشان میدهد که او شاعری چندوجهی است.
مهمترین مضامین شعری او عبارتند از:
بزرگترین خدمت استاد الشعرا، تثبیت زبان فارسی دری به عنوان یک زبان ادبی قدرتمند بود. او از سادهترین واژگان پارسی برای بیان پیچیدهترین مفاهیم استفاده کرد و از واژگان بیگانه پرهیز مینمود.
ویژگیهای زبانی مهم دیوان رودکی عبارتند از:
سرنوشت مجموعه اشعار رودکی همانند زندگی شاعر، با فراز و نشیب همراه بود. نقل است که او در اواخر عمر به دلیل نابینایی و تغییر دربار، از جایگاه خود رانده شد و زندگی سختی را گذراند. این موضوع سبب شد تا بخش عظیمی از دیوان او در طول تاریخ از بین برود و تنها قطعاتی به ما برسد.
بر اساس تخمین محققان، اگر دیوان رودکی به طور کامل باقی مانده بود. احتمالاً حجمی معادل آثار نظامی یا سعدی پیدا میکرد. متأسفانه، نسخههای باقیمانده عمدتاً از طریق استناد شاعران متأخر به ابیات او به دست ما رسیده است.
اگرچه دادههای دقیق درباره حجم شعر او وجود ندارد. اما میتوان به اهمیت او در زمینه قالبهای شعری اشاره کرد. رودکی پایه گذار قصاید سیاسی و حکمی بود که بعدها توسط ناصرخسرو و سنایی به اوج رسید.
برای خرید از فروشگاه بصیر کلیک کنید.
۱. رودکی دقیقاً چه زمانی و کجا متولد شد؟
رودکی در حدود سال ۲۴۴ هجری قمری در روستایی به نام «بُنُجُرد» نزدیک سمرقند به دنیا آمد. او به همین دلیل به سمرقندی شهرت دارد.
۲. چرا رودکی نابینا شد؟
بر اساس مشهورترین روایتها، نابینایی او پس از گذشت سالها از اوایل عمرش و در اواخر زندگی رخ داد، اما علت دقیق آن (بیماری یا حادثه) به طور قطع مشخص نیست.
۳. کدام بیت معروفترین اثر باقیمانده از رودکی است؟
بیت مشهور «بوی جوی مولیان آید همی، یاد یار مهربان آید همی» که در وصف بازگشت به سرزمینش سروده شده، از مشهورترین قطعات شاعر بزرگ سمرقندی است.
۴. رودکی در چه قالبی بیشترین شهرت را کسب کرد؟
او در قصیده مهارت فوقالعادهای داشت و آن را به عنوان قالب اصلی شعر درباری تثبیت کرد، اما در غزل و رباعی نیز آثار ماندگاری به جا گذاشته است.
دیوان رودکی سمرقندی نمادی از تولد یک زبان ادبی بالغ است. او کسی بود که زبان فارسی را از حالت محلی و غیررسمی خارج کرد. و آن را شایسته بیان عالیترین مفاهیم فلسفی و زیباترین اوصاف کرد. اگرچه حجم آثار استاد الشعرا به دلیل حوادث تاریخی از بین رفته. اما همان باقیماندهها برای درک عظمت او کافی است. او با سادگی دلنشین و عمق بینظیر، مسیر شعر کلاسیک ایران را برای قرنها ترسیم نمود. و نامش تا ابد با عظمت ادبیات پارسی گره خورده است.
