یکی از درخشانترین و در عین حال مرموزترین چهرههای تاریخ ادبیات فارسی، شاعری است که نغمههای دلنشین او از اعماق قرون به گوش ما میرسد. او باباطاهر عریان همدانی نام دارد؛ عارف و شاعری که در دوران شکوفایی امپراتوری سلجوقیان، در دیوان باباطاهر با دوبیتیهای ساده و عمیق خود، راهی نو در بیان مفاهیم عرفانی گشود. این شاعر بزرگ، نه با تظاهر به دانش وسیع یا اشعار پیچیده، بلکه با زبانی صمیمی و نزدیک به قلب مردم، توانست جایگاهی ویژه در فرهنگ و ادب ایران کسب کند. شخصیت او همچون ابری از راز بر فراز همدان باقی مانده است.
لقب «بابا» که در آن عصر به پیران و عارفان وارسته اطلاق میشد، همراه با لقب «عریان»، تصویری از یک سالک بینیاز از تعلقات دنیوی را تداعی میکند. اگرچه مورخان اطلاعات دقیقی از زندگی شخصی این شاعر شوریده به دست ندادهاند، اما همین سکوت در مورد جزئیات زندگی، بر عظمت و تمرکز او بر درونشناسی و عرفان تأکید دارد. این مقاله تلاش میکند تا لایههای پنهان زندگی و هنر این استاد دوبیتیسرایی را به شکلی جامع برای شما روشن سازد.
باباطاهر همدانی در اواخر سده چهارم و اوایل سده پنجم هجری قمری، یعنی همزمان با حکومت مقتدر سلجوقیان، در شهر همدان دیده به جهان گشود. منابع تاریخی، به ویژه “راحةالصدور” نوشته راوندی، اشاره میکنند که دیدار او با طغرل بیک سلجوقی در سال ۴۴۷ هجری، نشاندهنده شهرت و احترام او در میان حاکمان زمانه بوده است. با این حال، خود شاعر تمایلی به ثبت وقایع زندگیاش نشان نداد و این سنت عارفانه باعث شد تا بخش عمدهای از احوالات او در هالهای از ابهام باقی بماند.
برخی محققان بر اساس محاسبات ابجدی در یکی از دو بیتیهای منسوب به او، سال تولدش را حدود سال ۳۲۶ هجری تخمین زدهاند. این شاعر پرآوازه، پس از حدود ۸۵ سال زندگی، در زادگاه خود، همدان چشم از جهان فروبست. آرامگاه کنونی او در شهر همدان، یادگاری استوار از این شاعر بزرگ است که امروزه به یکی از زیباترین نمادهای فرهنگی این شهر تبدیل شده است.
شعر باباطاهر عمدتاً در قالب دوبیتی یا چهارپاره متجلی میشود که به همین دلیل به او «دوبیتیسرای» مشهور نیز گفته میشود. شهرت اصلی او به خاطر همین قالب شعری و اشعار معروفی است که به نام فهلویات شناخته میشوند. فهلویات به اشعاری گفته میشود که به گویشهای ایرانی میانه، به ویژه گویش لری یا پهلوی معیار آن دوره سروده شدهاند که سادگی و نزدیکی به زبان محاوره، عنصر اصلی جذابیت آنهاست.
اشعار این شاعر شوریده، برخلاف بسیاری از شاعران همعصرش که به قصاید و غزلهای درباری روی میآوردند، بر چند محور اصلی استوار بود:
برای درک بهتر عمق کلام این عارف، به چند نمونه از دوبیتیهای پرنفوذ او توجه میکنیم که نمونههایی از کاربرد زبان محاوره و مضامین عرفانی هستند:
دلا غیر از خدا دیگر نخواهم
به جز عشقش، دلم راهی نخواهد اگر سوزم، اگر خونین بگریم طبیبم جز خدا دردی نخواهد
مو که نفرین ز دست یار دیدم
میون مردم آواره گردیدم مو آن شو، در هوای روی ماهش به زیر چرخ نیلوفر خریدم
با وجود گمنامی اولیه، میراث ادبی شاعر همدانی به واسطه قدرت و گیرایی اشعارش، در گذر قرون حفظ شد. بزرگان ادبیات و عرفان پس از او، از عینالقضات همدانی تا دیگران، به شرح و تفسیر کلمات او پرداختند. این امر نشان میدهد که کلام او فراتر از یک زمزمه محلی بوده و در محافل اهل معرفت مورد توجه قرار گرفته است.
استفاده از گویش لری یا پهلوی در دوبیتیها، باعث شد که این اشعار در میان مردم نواحی غرب ایران بهسرعت محبوبیت یابند. این گویش اصیل، به اشعار طاهر عریان رنگی از اصالت و صداقت بخشید که کمتر در شعر فارسی رسمی آن دوران یافت میشد. این اصالت، کلید اصلی جاودانگی اثر اوست.
برای خرید از فروشگاه بصیر کلیک کنید.
۱. باباطاهر عریان در چه دورهای زندگی میکرد؟
او در اواخر سده چهارم و اوایل سده پنجم هجری قمری، یعنی در دوران حکومت سلجوقیان، میزیست.
۲. چرا به او لقب «عریان» دادهاند؟
این لقب به دلیل زهد، گوشهگیری، و بیاعتنایی او به زرق و برق دنیوی و تعلقات مادی داده شده است، که نشاندهنده حالت درویشی اوست.
۳. شعر او به چه نامی مشهور است و ویژگی اصلی آن چیست؟
شعر او به «فهلویات» مشهور است و اصلیترین ویژگی آن، استفاده از دوبیتی با زبانی ساده، صمیمی و محاورهای برای بیان مفاهیم عرفانی است.
۴. آیا اطلاعات دقیقی از زندگی شخصی او در دسترس است؟
خیر، به دلیل گوشهگیری و عدم تمایل شاعر به ثبت وقایع، اطلاعات دقیقی درباره تحصیلات یا خانواده او در دسترس نیست و همین امر بر ابهت عارفانه او افزوده است.
۵. آرامگاه این شاعر در کجاست؟
آرامگاه او در شهر همدان قرار دارد و از بناهای مهم و دیدنی این شهر محسوب میشود.
باباطاهر فراتر از یک شاعر، نمادی از عارفان گوشهنشین و حقیقی است که هستی خود را وقف عشق و معرفت کرد. دوبیتیهای او، پنجرهای است به سادگی روحانی و عمق اندیشهٔ ایرانی در سدههای میانه. او با زبانی که از قلب برخاسته بود، توانست مضامین سنگین عرفانی را چنان شیرین بیان کند که شعرش تا به امروز در سینهبهسینه مردم باقی بماند. اشعار او یادآور این حقیقت است که گاهی اصیلترین پیامها در سادهترین قالبها نهفتهاند.
