در میان میراث گرانبهای بهجای مانده از سیره ائمه معصومین (ع)، عهدنامه مالک اشتر به عنوان یک سند بالینی، جایگاهی استثنایی دارد. این نامه که توسط حضرت علی (ع) خطاب به مالک اشتر نخعی، والی منصوب ایشان به مصر، نگاشته شد، فراتر از یک دستور اداری ساده است؛ این یک منشور اخلاق حکومتداری محسوب میشود. قدرت اصلی این متن در جامعیت و عمق آموزههای آن نهفته است که به صورت عملیاتی، چالشهای مدیریت جوامع را تبیین میکند.
نظم و عدالت، دو رکن اساسی این سند حکمی هستند. امام علی (ع) در این ابلاغیه، به تفصیل روشن میسازند که چگونه یک حاکم میتواند رضایت مردم را جلب کرده و از سقوط در دام استبداد و ستم بگریزد. این دستور رسمی نه تنها برای دوران خود، بلکه برای تمام دورانها و نظامهای مدیریتی، راهنمایی کامل ارائه میدهد. هدف این مقاله، تحلیل ساختار این فرمان و استخراج اصول کاربردی آن در مدیریت مدرن است.
عهدنامه مالک اشتر را میتوان به سه محور اصلی تقسیم کرد: شناخت مردم، اصلاح ساختار اداری، و برقراری عدالت درونی و بیرونی. هر یک از این بخشها، فصلی از کتاب مدیریت موفق را تشکیل میدهند.
امام (ع) تأکید میکنند که حاکم نباید خود را از مردم جدا سازد. برقراری ارتباط مستمر و آگاهانه با اقشار مختلف جامعه، اولین گام برای حکمرانی موفق است.
بخش مهمی از این فرمان نامه به نحوه انتخاب، نظارت و رفتار با کارگزاران و مدیران دولتی اختصاص دارد. این بخش، راهنمایی برای ساختن یک سیستم اداری کارآمد است.
عدالت، ستون فقراتی است که حکومت صالح را از حکومت جائر جدا میکند. این دستور رسمی بر اهمیت یکسان بودن قانون برای همه تأکید دارد.
برای خرید از فروشگاه بصیر کلیک کنید.
۱. چرا عهدنامه مالک اشتر اینقدر در مدیریت اسلامی اهمیت دارد؟
این سند نه تنها اصول کلی حکومت را بیان میکند، بلکه راهکارهای عملی و ملموسی برای مقابله با فساد، انتخاب مدیر و برقراری عدالت اجتماعی ارائه میدهد که آن را از سایر متون نظری متمایز میسازد.
۲. آیا توصیههای عهدنامه تنها مختص حاکمان اسلامی است؟
خیر. با وجود ریشه دینی، توصیههای آن درباره شایستهسالاری، شفافیت، مبارزه با فساد و توجه به طبقات محروم، اصول جهانی و جاودانه مدیریت کارآمد در هر نظام سیاسی و سازمانی محسوب میشوند.
۳. مهمترین هشدار امام علی (ع) در این نامه به مالک چه بود؟
مهمترین هشدار، درباره خطر دو دسته از افراد بود: عالمان درباری (که با تملق، حاکم را گمراه میکنند) و اشراف ستمگر (که با ثروت خود، حاکم را به سمت ظلم سوق میدهند).
۴. مفهوم “عفو” در این سند چه جایگاهی دارد؟
عفو و بخشش، پس از اجرای عدالت و احقاق حق مردم، در جایگاه خود قرار دارد. امام توصیه میکنند که حاکم باید در مواقع لزوم، با شدت با مفسدان برخورد کند و عفو بدون در نظر گرفتن حق مظلوم، خود نوعی ستم است.
عهدنامه مالک اشتر فراتر از یک سند تاریخی است؛ این یک سند زنده و راهنمای عملی برای هر مدیری است که در پی کسب رضایت الهی و مردمی است. توصیههای دقیق آن درباره نحوه تعامل با مردم، انتخاب کارگزاران و اجرای قاطعانه عدالت، چهارچوبی را ترسیم میکند که در آن، قدرت به جای آنکه وسیلهای برای خودپرستی باشد، به ابزاری برای خدمت تبدیل میشود. پیروی از این فرمان نامه تضمینکننده مشروعیت و پایداری هر نظام حکومتی است.
